Door David Israel • 9 november 2026

Jeruzalem, 9 november 2026 (TPS-IL) — Iedereen die weleens een schelp op het strand in zijn zak heeft gestoken of een steen mee naar huis heeft genomen van een wandeling, kent het gevoel: het voorwerp zelf is alledaags, maar het bevat een herinnering aan een moment, een plaats of een persoon. Een nieuw onderzoek van de Universiteit van Tel Aviv suggereert dat deze gewoonte veel ouder is dan souvenirwinkels. Ze gaat mogelijk ongeveer een half miljoen jaar terug en heeft wellicht geholpen bij het vormgeven van de evolutie van de menselijke geest.

De studie, gepubliceerd in het tijdschrift Evolutionary Anthropology, werd geleid door dr. Yoav Ram van de School of Zoology aan de Wise Faculty of Life Sciences, samen met prof. Ran Barkai en dr. Ella Assaf van het Department of Archaeology aan de Entin Faculty of Humanities. Zij werkten samen met prof. Liad Mudrik van de School of Psychological Sciences en dr. Bar Efrati van Oxford University. Het artikel put uit de archeologie, evolutietheorie, psychologie en neurowetenschappen.

De onderzoekers richten zich op voorwerpen die vroege mensen verzamelden, meedroegen en bewaarden, ook al hadden ze geen duidelijke praktische functie. Zij stellen dat dergelijke voorwerpen dienden als persoonlijke aandenkens, die hun eigenaars herinnerden aan bezochte plaatsen of doorleefde ervaringen.

Verschillende voorbeelden zijn afkomstig van prehistorische vindplaatsen in Israël. In de Qesem-grot, nabij de stad Kafr Qasim in Israël, werden kleine kleurrijke kiezels gevonden die vanaf verschillende locaties waren meegenomen, zonder vastgesteld praktisch nut. In de Sakhnin-vallei, in Neder-Galilea, ontdekten onderzoekers vuistbijlen gevormd uit vuursteen met fossielen of ongebruikelijke geologische kenmerken. Bij sommige waren die kenmerken opzettelijk bewaard gebleven in het midden van de steen, waar ze konden worden gezien en aangeraakt.

In kibboets Revadim in het zuiden van Israël, Jaljulia, nabij Kfar Saba, en de Qesem-grot vond het team oude vuurstenen werktuigen die waren verzameld nadat de tijd hun oppervlak had veranderd. Sommige waren opnieuw geslepen, maar de meeste behielden hun oorspronkelijke oppervlak en sporen van eerdere bewerking. De onderzoekers suggereren dat het verouderde uiterlijk op zichzelf mogelijk werd gewaardeerd, omdat het in zekere zin het verhaal van het voorwerp vertelde.

Volgens de hypothese kon een voorwerp dat werd meegenomen van een specifieke plaats de herinnering aan een persoonlijke ervaring oproepen. Het uiterlijk en de textuur ervan hebben een eigenaar mogelijk ook geholpen om onderscheid te maken tussen een gebeurtenis die hij zelf had meegemaakt en een waarover hij alleen maar had gehoord of die hij had gefantaseerd.

Doordat een aandenken persoonlijk en draagbaar is, kon het ook aan anderen worden getoond, wat mogelijk geloofwaardigheid verleende aan een persoonlijk relaas. Dat is belangrijk in menselijke samenlevingen, waar het onthouden van ontmoetingen, bondgenootschappen, geschenken, wederzijdse verplichtingen en plaatsgebonden rechten essentieel is. Een betrouwbaar persoonlijk geheugen kan samenwerking ondersteunen, relaties in stand houden en vertrouwen opbouwen.

Over vele generaties heen, zo suggereren de auteurs, zouden aandenkens de evolutionaire druk op de hersenmechanismen kunnen hebben vergroot die de bron en betrouwbaarheid van een herinnering beoordelen. Materiële cultuur en neurobiologie hebben elkaar met andere woorden mogelijk beïnvloed, wat heeft bijgedragen aan de evolutie van het autobiografische geheugen: het vermogen om persoonlijke ervaringen te verweven tot een doorlopend levensverhaal dat ten grondslag ligt aan ons zelfgevoel.

Prof. Barkai koppelt de timing aan veranderingen in het milieu. “Het verdwijnen van grote dieren, met name olifanten, vereiste dat vroege mensen nieuwe jachtmethoden ontwikkelden en vertrouwd raakten met jachtgebieden die werden bewoond door dieren zoals damherten en wilde runderen”, legde hij uit. “Voorwerpen die van deze plaatsen werden meegenomen, hebben hen mogelijk geholpen een persoonlijke band te behouden met de plaatsen die voortaan in hun levensonderhoud zouden voorzien.”

De auteurs benadrukken zorgvuldig dat dit een hypothese is, en geen bewijs dat elke ongebruikelijke steen een aandenken was. Toch merken zij op dat voorwerpen die verbonden zijn met herinneringen de mens vanaf een half miljoen jaar geleden tot op de dag van vandaag hebben vergezeld, waardoor het redelijk is om aan te nemen dat het gedrag betekenis had en de menselijke evolutie heeft beïnvloed.

Dr. Ram vatte het idee samen: “Toen vroege mensen een kleurrijke steen of een oud werktuig dat ze in het landschap hadden gevonden mee terugnamen naar hun grot, heeft dat voorwerp hen mogelijk geholpen om zich voor de rest van hun leven een belangrijke gebeurtenis of ontmoeting te herinneren.” Op deze manier, zei hij, zijn aandenkens mogelijk een soort “extern geheugenapparaat” geworden, dat de evolutie ondersteunde van de hersenmechanismen achter het autobiografische geheugen, een eigenschap die zo kenmerkend is voor de mens en zo belangrijk is bij het vormgeven van identiteit.

De volgende keer dat er een gladde kiezel op uw vensterbank belandt, kan dat een echo zijn van een heel oud menselijk instinct.